Crianza, reserva en gran reserva: wat is het verschil?

Crianza komt van het Spaanse werkwoord criar: grootbrengen. Op een etiket betekent het dat de wijn na de gisting een vastgelegde tijd heeft gerijpt, deels op eikenhouten vaten en deels op fles. Reserva en gran reserva zijn de volgende treden van dezelfde trap: nog langer gerijpt, met meer tijd op hout en op fles. Wie een crianza wijn koopt, koopt dus vooral tijd.

Die aanduidingen zijn beschermd. Volgens de Spaanse wet mogen alleen wijnen met een beschermde oorsprongsbenaming, zoals een D.O. of D.O.Ca., crianza, reserva of gran reserva op het etiket zetten. Een Vino de la Tierra of een Vino de España mag dat niet.

• Joven of genérico: jonge wijn zonder rijpingsaanduiding, fris en fruitig.
• Crianza: rood minstens 2 jaar gerijpt, waarvan minimaal 6 maanden op eikenhout (in Rioja en Ribera del Duero minimaal 12 maanden).
• Reserva: rood minstens 3 jaar, waarvan minimaal 12 maanden op eikenhout.
• Gran reserva: rood minstens 5 jaar, waarvan minimaal 18 maanden op eikenhout (in Rioja en Ribera del Duero minimaal 24 maanden).

Je komt de termen tegen op wijn uit heel Spanje, maar Rioja en Ribera del Duero hebben de bekendste trappen, allebei met tempranillo als belangrijkste druif.

De Spaanse wet legt voor elke categorie een minimale rijpingstijd vast, met een deel op eikenhouten vaten van hooguit 330 liter. Die minima gelden in heel Spanje. Elke wijnstreek mag in haar eigen regels strenger zijn, en Rioja en Ribera del Duero doen dat ook.

Rode wijn

• Crianza: minstens 24 maanden rijping, waarvan minimaal 6 maanden op eikenhout.
• Reserva: minstens 36 maanden, waarvan minimaal 12 op eikenhout en de rest op fles.
• Gran reserva: minstens 60 maanden, waarvan minimaal 18 op eikenhout en de rest op fles.

Witte wijn en rosé

• Crianza: minstens 18 maanden, waarvan minimaal 6 op eikenhout.
• Reserva: minstens 24 maanden, waarvan minimaal 6 op eikenhout en de rest op fles.
• Gran reserva: minstens 48 maanden, waarvan minimaal 6 op eikenhout en de rest op fles.

Daarnaast kent de wet drie oudere termen: noble (minstens 18 maanden), añejo (24 maanden) en viejo (36 maanden, met een duidelijk geoxideerd karakter). Bij noble en añejo telt de totale tijd op eikenhout (vaten tot 600 liter) of op fles, zonder vaste verdeling.

In Rioja zijn de eisen voor rode wijn op twee punten zwaarder dan het landelijke minimum: een crianza moet langer op hout en een gran reserva ook. Bovendien rijpt Rioja in barricas van ongeveer 225 liter, kleiner dan de 330 liter die de wet als maximum noemt. Dit zijn de regels van de Consejo Regulador:

• Rioja crianza: minstens 2 jaar rijping, waarvan minimaal 1 jaar onafgebroken in eikenhouten vaten, daarna op fles. Landelijk is 6 maanden hout genoeg.
• Rioja reserva: minstens 3 jaar, waarvan minimaal 1 jaar op eikenhout, gevolgd door minimaal 6 maanden op fles.
• Rioja gran reserva: minstens 5 jaar, waarvan minimaal 2 jaar op eikenhout en daarna minimaal 2 jaar op fles. Landelijk is 18 maanden hout genoeg.
• Wit en rosé: crianza minstens 18 maanden, reserva 24 maanden en gran reserva 48 maanden, telkens met minimaal 6 maanden op eikenhout. Dat is gelijk aan het landelijke minimum.

Een Rioja crianza moet dus minstens twee keer zo lang op hout als het landelijke minimum voorschrijft. Bij reserva is het verschil kleiner: Rioja vraagt net als de wet 3 jaar met minimaal 1 jaar hout, en legt daarnaast minimaal 6 maanden op fles vast. Je vindt ze bij elkaar in de collecties Rioja crianza en Rioja reserva.

Ook in Ribera del Duero moet een rode crianza minstens 12 maanden op eikenhout liggen, het dubbele van het landelijke minimum. Rode wijn wordt er gemaakt van minstens 75 procent tempranillo, hier tinto fino of tinta del país genoemd.

• Crianza: minstens 24 maanden, waarvan minimaal 12 op eikenhout.
• Reserva: minstens 36 maanden, waarvan minimaal 12 op eikenhout en de rest op fles.
• Gran reserva: minstens 60 maanden, waarvan minimaal 24 op eikenhout en de rest op fles.
• Wit en rosé: dezelfde minima als in heel Spanje, dus 18, 24 en 48 maanden, telkens met minimaal 6 op hout.
• Roble of barrica: minstens 3 maanden op vat, in vaten tot 600 liter. Dit is geen wettelijke rijpingscategorie zoals crianza, maar een vermelding die Ribera zelf regelt.

Voor crianza, reserva en gran reserva gebruikt Ribera vaten van hooguit 330 liter. De klok gaat nooit eerder lopen dan 1 oktober van het oogstjaar, en pas vanaf het moment dat de wijn het vat in gaat. Een voorbeeld van de tussenstap is de Abadía de San Quirce 6 Meses Barrica, die zes maanden op vat lag: meer hout dan een joven, maar korter dan een crianza.

Joven betekent jong: een wijn die zonder of met heel korte houtrijping op de markt komt. In Rioja heet deze groep officieel genérico. De Consejo Regulador omschrijft die als wijnen van een à twee jaar oud die hun frisheid en fruit bewaren.

Toch betekent genérico niet altijd eenvoudig. Volgens dezelfde Consejo Regulador vallen er ook wijnen onder die wel op hout hebben gerijpt, maar niet volgens de regels van crianza, reserva of gran reserva. Een genérico kan dus ook een serieuze, houtgerijpte wijn zijn.

• Smaak: fris, sappig en fruitig, met zachte tannine.
• Op het etiket in Rioja: bij een genérico mag geen verwijzing naar vat of hout op het etiket staan.
• In Ribera del Duero: een joven heeft minder dan 3 maanden op vat gelegen, een roble of barrica minstens 3 maanden.

Jonge tempranillo is een fijne wijn voor elke dag, en ook de beste basis voor zomerse mixdrankjes als tinto de verano. Daar zou een houtgerijpte reserva zonde zijn.

Naast de rijpingstrap kent Rioja ook aanduidingen voor herkomst. Die zeggen niet hoe lang een wijn heeft gerijpt, maar waar de druiven precies vandaan komen. Viñedo Singular en Vino de Municipio zijn in 2017 ingevoerd. Hoe kleiner het gebied, hoe strenger de regels.

• Vino de Zona: de druiven komen uit één van de drie zones, Rioja Alta, Rioja Alavesa of Rioja Oriental, en de wijn wordt daar ook gemaakt, gerijpt en gebotteld. Hooguit 15 procent mag uit aangrenzende gemeenten komen, als de bodega aantoonbaar al minstens 10 jaar over die druiven beschikt.
• Vino de Municipio: dezelfde opzet, maar dan voor één van de 144 gemeenten van Rioja. Op het achteretiket staat dan Vino de Pueblo.
• Viñedo Singular: de top van de herkomstpiramide. Wijnstokken van minstens 35 jaar oud, met de hand geoogst, een opbrengst van hooguit 5.000 kilo druiven per hectare voor rood, en de wijn gaat twee keer langs een proefpanel. Bij de tweede keer moet hij als excellent worden beoordeeld.

Een voorbeeld uit ons assortiment is de Viña del Lentisco Villota Viñedo Singular Viña Gena, een tempranillo uit een erkende Viñedo Singular. Een zone kan ook samengaan met een rijpingscategorie, zoals een crianza uit Rioja Alavesa.

Hoe langer een wijn rijpt, hoe meer het jonge fruit plaatsmaakt voor tonen van hout en ouderdom. De Consejo Regulador van Rioja beschrijft dat in drie lagen: fruit uit de druif, aroma's uit het vat en aroma's die pas door lange rijping ontstaan.

• Joven: vooral vers rood en zwart fruit, sappig en fris.
• Crianza: fruit en hout in balans. Denk aan rijpe kers en pruim met vanille, toast en wat kruiden.
• Reserva: naast fruit en hout ook tonen van rijping, zoals tabak, leer en truffel. Ronder en zachter van tannine.
• Gran reserva: complex en verfijnd. Het fruit voelt meer gestoofd of gedroogd, de kleur schuift van paarsrood richting baksteenrood en de tannine is zacht en geïntegreerd.

Het eikenhout geeft de wijn meer aroma's dan het fruit alleen, maakt de tannine zachter en laat de smaken samensmelten. Daarna rijpt de wijn verder op fles, waar alles nog beter in elkaar opgaat. Een reserva is dus niet zomaar een zwaardere crianza, maar een wijn met meer lagen en vaak minder uitbundig fruit.

Gran reserva is niet automatisch beter, wel ouder. De regels leggen vooral de minimale rijpingstijd vast, niet hoe goed de druiven of de wijnmaker zijn. Langer rijpen kost de producent wel tijd, vaten en kelderruimte, en dat zie je meestal terug in de prijs. Een goede crianza van een zorgvuldige producent geeft vaak meer plezier dan een middelmatige reserva. Wel omschrijft de Consejo Regulador van Rioja gran reserva als wijn uit grote oogstjaren.

Welke drink je waarbij?

• Joven: tapas, paella, pizza en de barbecue. Licht gekoeld ook lekker op een zomeravond.
• Crianza: chorizo, lamskoteletjes van de grill, hamburgers, pasta met tomatensaus en jonge manchego.
• Reserva: geroosterd lamsvlees, stoofpotten, rundvlees van de grill en paddenstoelen.
• Gran reserva: wild, ossenhaas, rijpe harde kazen en gerechten met truffel. Of gewoon zonder eten, om rustig van te genieten.

Schenk crianza en reserva rond 16 tot 18 graden. Een gran reserva kan wat depot hebben: zet de fles een dag rechtop en schenk rustig, of giet hem voorzichtig over in een karaf.